Промптови за обработка на дијалектни материјали од македонскиот јазик со вештачка интелигенција

Изработил: проф. д-р Гоце Митревски

Подолу се дадени практични промптови за работа со дијалектни материјали од македонскиот јазик. Можеш да ги користиш директно, со замена на деловите во загради.

1. Транскрипција и нормализација

Ти си лингвист специјализиран за македонска дијалектологија. 
Ќе ти дадам аудио-транскрипт/теренски запис на македонски дијалектен говор.

Задача:
1. Препиши го текстот што поверно.
2. Не го стандардизирај автоматски.
3. Задржи ги дијалектните форми, честички, скратувања и повторувања.
4. Означи нејасни места со [нејасно].
5. Означи паузи со (...).
6. Не додавај зборови што не се слушаат или не се присутни во материјалот.

Материјал:
[внеси го текстот или суровиот транскрипт]

2. Превод во стандарден македонски

Ти си македонист и дијалектолог. 
Претвори го следниот дијалектен македонски текст во стандарден македонски јазик.

Правила:
1. Задржи го значењето што е можно попрецизно.
2. Не менувај ја содржината.
3. Ако некој збор има повеќе можни значења, наведи ги можностите.
4. Зачувај ги личните имиња, топонимите и културните реалии.
5. Дај го резултатот во две колони: „Дијалектен облик“ и „Стандарден македонски“.

Текст:
[внеси дијалектен текст]

3. Лексичка анализа на дијалектни зборови

Анализирај го следниот македонски дијалектен текст од лексички аспект.

За секој збор или израз што не е стандарден:
1. Наведи ја дијалектната форма.
2. Наведи го можниот стандарден еквивалент.
3. Објасни го значењето.
4. Наведи дали формата е фонетска, морфолошка, лексичка или синтаксичка особеност.
5. Ако не си сигурен, јасно означи „несигурно“.

Текст:
[внеси текст]

4. Фонетски и фонолошки особености

Ти си експерт за македонска дијалектологија. 
Идентификувај ги фонетските и фонолошките особености во следниот дијалектен материјал.

Анализирај:
1. Рефлекси на јат, носовки и ерови, ако се видливи.
2. Промени кај вокалите.
3. Промени кај согласките.
4. Акцентски особености, ако може да се заклучат од записот.
5. Карактеристични дијалектни гласовни појави.
6. Примери од текстот за секоја појава.

Не измислувај податоци што не се присутни во текстот.

Текст:
[внеси материјал]

5. Морфолошка анализа

Направи морфолошка анализа на следниот македонски дијалектен текст.

Посебно обрни внимание на:
1. Именски форми.
2. Членување.
3. Заменки.
4. Глаголски форми.
5. Помошни глаголи.
6. Форми што се разликуваат од стандардниот македонски.
7. Архаизми или локални форми, ако ги има.

За секоја особеност наведи пример од текстот и кратко објаснување.

Текст:
[внеси текст]

6. Синтаксичка анализа

Анализирај ја синтаксата на следниот македонски дијалектен текст.

Провери:
1. Ред на зборови.
2. Употреба на клитики.
3. Употреба на предлози.
4. Конструкции со „да“.
5. Прашања, негации и зависни реченици.
6. Конструкции што отстапуваат од стандардниот македонски.

Дај примери од текстот и кратко толкување.

Текст:
[внеси текст]

7. Определување на дијалектна припадност

Врз основа на следниот дијалектен македонски материјал, обиди се да ја определиш можната дијалектна припадност.

Важно:
1. Не давај категоричен заклучок ако материјалот не е доволен.
2. Наведи кои јазични особености укажуваат на одреден дијалектен регион.
3. Разликувај сигурни показатели од претпоставки.
4. Наведи можни алтернативни дијалектни подрачја.
5. На крај дај проценка: висока, средна или ниска сигурност.

Материјал:
[внеси текст]

8. Подготовка на материјал за корпус

Подготви го следниот македонски дијалектен материјал за внесување во корпус.

Направи:
1. Исчистена верзија на текстот.
2. Верзија со зачувани дијалектни форми.
3. Стандардизиран превод.
4. Листа на дијалектни зборови.
5. Метаподатоци во следниот формат:
   - Место:
   - Регион:
   - Говорител:
   - Возраст:
   - Пол:
   - Година на снимање:
   - Тема:
   - Тип на материјал:
6. Означи ги нејасните места.

Материјал:
[внеси текст и метаподатоци ако ги имаш]

9. Анотација на дијалектен текст

Анотирај го следниот дијалектен македонски текст.

Користи го следниот формат:

[дијалектна форма] — [стандардна форма] — [значење] — [тип на особеност] — [коментар]

Типови на особености:
- фонетска
- морфолошка
- синтаксичка
- лексичка
- семантичка
- прагматичка

Текст:
[внеси текст]

10. Создавање речник од дијалектен материјал

Од следниот македонски дијалектен материјал извлечи мини-речник.

За секоја единица наведи:
1. Дијалектен збор или израз.
2. Основна форма, ако може да се утврди.
3. Стандардномакедонски еквивалент.
4. Значење.
5. Пример од текстот.
6. Граматичка категорија.
7. Белешка за употреба.

Текст:
[внеси материјал]

11. Споредба меѓу дијалектен и стандарден текст

Спореди ги следните две верзии: дијалектна и стандардна.

Задача:
1. Идентификувај ги сите разлики.
2. Класифицирај ги како фонетски, морфолошки, лексички или синтаксички.
3. Објасни ја секоја разлика.
4. Наведи дали стандардната верзија го зачувува значењето на дијалектната.

Дијалектна верзија:
[внеси текст]

Стандардна верзија:
[внеси текст]

12. Проверка на автоматска анализа

Провери ја следната автоматска анализа на македонски дијалектен материјал.

Твоја задача:
1. Означи што е точно.
2. Означи што е спорно.
3. Исправи ги погрешните толкувања.
4. Наведи каде е потребен дополнителен теренски или контекстуален податок.
5. Не внесувај сигурни заклучоци без доволно основа.

Дијалектен материјал:
[внеси текст]

Автоматска анализа:
[внеси анализа]

13. Етнолингвистичка анализа

Анализирај го следниот македонски дијалектен материјал од етнолингвистички аспект.

Провери:
1. Локални називи за обичаи, предмети, роднински односи, храна, земјоделие, верувања или празници.
2. Културни реалии што не треба да се преведат буквално.
3. Архаични или локално ограничени изрази.
4. Изрази што бараат дополнителен коментар.
5. Предложи речнички белешки.

Текст:
[внеси материјал]

14. Безбедносен промпт против измислување

Кога го анализираш следниот дијалектен материјал, строго почитувај ги овие правила:

1. Не измислувај дијалектна припадност.
2. Не измислувај значење на непознати зборови.
3. Ако нешто не е јасно, означи го како „нејасно“.
4. Ако има повеќе можни толкувања, наведи ги сите.
5. Разликувај податок од претпоставка.
6. Секој заклучок поткрепи го со пример од текстот.

Материјал:
[внеси текст]

15. Универзален промпт за целосна обработка

Ти си македонист, дијалектолог и корпусен лингвист. 
Обработи го следниот македонски дијалектен материјал.

Направи ги следните чекори:

1. Верна транскрипција или уредување на записот.
2. Стандардномакедонска верзија.
3. Лексичка анализа.
4. Фонетска анализа.
5. Морфолошка анализа.
6. Синтаксичка анализа.
7. Листа на дијалектни особености.
8. Мини-речник.
9. Можна дијалектна припадност, со степен на сигурност.
10. Белешки за нејасни или спорни места.

Правила:
- Не стандардизирај без објаснување.
- Не отстранувај дијалектни форми.
- Не измислувај значења.
- Секој заклучок поткрепи го со пример.
- Јасно разликувај сигурни заклучоци од претпоставки.

Материјал:
[внеси текст]

Најдобро е да ги користиш во комбинација: прво транскрипција, потоа нормализација, па анализа. За научна или архивска работа, најважно е секогаш да се зачува оригиналната дијалектна форма покрај стандардната верзија.